Thursday, April 07, 2005

پیمایش هزار خانواری ستاد شهر سالم


مقدمه ای بر

پیمایش هزار خانواری ستاد شهر سالم
سازمان بهداشت جهانی



(بررسی وضعیت بهداشتی، اجتماعی، اقتصادی خانوارهای ساکن بم و مناطق آسیب دیده)

پیشگفتار

در 26 دسامبر 2003 میلادی مصادف با 5 دی ماه 1382 شمسی زلزله مهیبی با شدت 6.4 ریشتر شهر تاریخی بم وروستاهای اطراف آن را به شدت تخریب کرد . در این حادثه دهها هزار انسان کشته ،هزاران نفر مجروح ودهها هزار نفر دیگر بی خانمان شدند. زلزله در ایران حادثه جدیدی نبوده است تقریباً هر سال این پدیده طبیعی بخشهایی از کشور می لرزاند و هرده سال یک بار وسیعا به مرگ هزاران انسان می انجامد. اما تخریب کامل یک شهر ودریک محدوده کوچک جغرافیایی حادثه ای سهمگین وغیرمترقبه به شمار میرود. حادثه درسطح جهانی منعکس شد وعلاوه بر حضور 9000 داوطلب هلال احمر ، برای اولین بار از سازمانهای امداد رسانی بین المللی درخواست کمک شد. وموجب فراهم آمدن تجربه جدیدی در امر امدادرسانی گردید . در طول سال گذشته 82-83 فرصتی ایجاد گردید تا مقامات رسمی دولتی ، سازمانهای بین المللی سازمان غیردولتی اعم از ایرانی وخارجی ومردم بم با یکدیگر کار کنند . که احتمالا تجربیات ذی قیمتی فراهم شده است وامید است که مکتوب گردد.
یکی از مهمترین مشکلات پدید آمده در این حادثه کمبود اطلاعات بوده است که هرگونه تصمیم گیری وبرنامه ریزی را مشکل می ساخت وبرای همه گروههای درگیر ازجمله مردم مشکلات اساسی به وجود آورد . ازهمان روزهای اول یک پیمایش نسبتا بزرگ برای جمع آوری برخی اطلاعات پایه ای پیشنهاد شد که درنهایت سازمان بهداشت جهانی تامین مالی آن را برعهده گرفت ودر تاریخ 10 ژانویه کار آغاز شد . دراین پیمایش با 1000 خانوارمورد مصاحبه قرارگرفتند وپرسشنامه برای آنهاتکمیل شد. هدف اصلی از انجام این پیمایش در دسترس قرارگرفتن برخی اطلاعات پایه برای استفاده کلیه نیروهای فعال شهر بم وبه ویژه پژوهشگران ومحققان است . این اطلاعات درنرم افزار(اس پی اس اس )آماده شده است وبرای تجزیه وتحلیل های آماری آماده است .
در گزارشی که به صورت مقدماتی برای سایت تهیه شده است سعی گردیده به طور خلاصه وضعیت شهر بم و مناطق آسیب دیده با استفاده از منابع گوناگون وبرخی اطلاعات حاصل از پیمایش مذکور قبل و بعد از زلزله توصیف شود.


مقدمه

شهرستان بم با مساحت تقریبی 19480 کیلومترمربع درجنوب شرقی ایران درحاشیه کویر و در شرق استان کرمان واقع شده است . این شهرستان از شمال وغرب با شهرستان کرمان و از سمت شرق با شهرستان زاهدان وازجنوب با شهرستانهای ایرانشهر و جیرفت همسایه است واز لحاظ تعیین حدود طبیعی حد شمالی آن به کوههای شرق کرمان ، چاله تکاب ، چاله هامون ، شوره گز وحدشرقی آن به شنزارهای شورگز وچاله ریگان ، حدجنوبی آن منتهی به خط الراس کوههای شاهسواران ، سلسله جبال بارز وکوه دهبکری و حدغربی این شهرستان به کوه هزار ودامنه شرقی کوه جوپار محدودمی شود.
سلسله جبال بارز به عنوان تنها ارتفاعات رفیع مجاور شهرستان بم ، برخی ویژگیهای خاص طبیعی را برای این قسمت به وجودآورده است . همچنین کویر متصل به این ناحیه که دارای پست ترین فرورفتگی داخل ایران است تاثیرات منفی بسیار زیادی از نظرطبیعی بر روی بم دارد . ازنظرزمین شناسی شهرستان بم جز واحد ایران مرکزی ( واحد بلوک لوت که بخش جنوبی آن در شهرستان بم واقع شده است ) است که قدیمی ترین تشکیلات زمین شناسی دربم متعلق به دوران دوم زمین شناسی ( مزوزوئیک ) بوده ، که مقدارکمی نیز تشکیلات دوره ژوراسیک که عموما از آهک به خصوص آهکهای سیلیسی است ، دیده می شود .
وجود اختلاف ارتفاعی از 300 متر تا 4465 متر درفاصله 170 کیلومتر باعث به وجود آمدن آب وهوای متفاوتی در شهرستان شده ،به طوریکه دشت کوه پایه ای راین وحواشی آن وپیش کوهها
ی بارز دارای زمستانهای سرد وتابستانهای معتدل است وریزش برف وبارا ن فراوان درکوهستانهای این مناطق از اولایل آذر تا فروردین ماه ادامه دارد. دشت بم کویر کبودی وتمامی قسمت نرماشیر را آب وهوایی گرم وخشک می پوشاند که درآن حداقل مطلق درجه حرارت 7.5-درجه سانتی گراد وحداکثر مطلق 52 درجه سانتی گراد است.به طورکلی این ویژگیهای طبیعی باعث اثرات مثبت ومنفی زیادی درسطح شهرستان شده است که از ویژگیهای منفی آن خشکی وکمی باران که در اغلب مناطق شهرستان عمومیت دارد . درعین حال سرمای ناگهانی و قرارگرفتن در معرض فرسایش بادی وهجوم شنهای روان وفرسایش آبی درمناطق کوهستانی دیگرویژگی های منفی این منطقه است .
از ویژگیهای مثبت تنوع اقلیمی است که امکان رشد نباتات گرمسیری وسرحدی را در فاصله های اندک فراهم آورده است وهمچنین چشم اندازهای طبیعی که از آن به عنوان بهشتی درمیان دو جهنم یاد می شود منطقه جنگلی جنوب بم است که درزمره مناطق حفاظت شده استان به شمارمیرود.
یکی از مهمترین مشکلات زیست محیطی شهرستان بم فرسایش بادی وهجوم شنهای روان است که از دوسوی شرق وغرب دلیل همجواری با شنزارهای نرماشیر وابارق ووجود بادهای 120 روزه وهمجواری با کویر مورد آسیب قرار می گیرد. بیابان زایی به شدت منطقه را آسیب پذیر ساخته است ، کارشناسان علاوه برعوامل اقلیمی ،عوامل انسانی را نیز در این تخریب به شدت موثر می دانند . شواهد تاریخی ازآبادیهای متعددی درگستره دشت نرماشیر حکایت می کند که نشان دهنده گذشته پررونق وپر تلاطم این سرزمین به عنوان آخرین منزلگاه کویر لوت ولوت زنگی احمد بوده است از این آبادیها اکنون بقایایی مخروبه برجای مانده است . علاوه بر جنگ ها وکشمکش ها حرکت تپه های ماسه ای تخریب جنگلها برای تهیه سوخت نیز در این ویرانی نقش داشته است . دراسناد تاریخی دوسده اخیر ، حوزه نرماشیر محلی آباد وپوشیده ازجنگل توصیف شده است چنانکه پاتینجر در سفرنامه اش درسال 1810 میلادی ،194 سال قبل و احمد علی خان وزیری در سال 1293 هجری قمری ، 126 سال قبل وضعیت جنگل نرماشیر را انبوه توصیف می کنند . هرچند درهمین دوره ها نیز از ریگستان معروفی درنزدیک ریگان به نام ریگ دهلی یاد می شود وبخشی از فاصله بم تا نرماشیر خالی ازگیاه ذکر می گردد. سرپرسی سایکس
کنسول انگلیس 101 سال قبل پوشش گیاهی این ناحیه را به ناحیه سند هندوستان تشبیه می کندکه ریگان در وسط آن واقع است . مستوفی درسال 1348 هجری شمسی ، 34 سال قبل گزارش دقیقی ارائه می دهد . این باربه نظروی پوشش گیاهی دیگر چندان جالب نیست . اما وی می گوید وضعیت مستعد است و اگر قرق انجام گیر د به احتمال قوی این جنگلها اهمیت گذشته خود را بازخواهند یافت. دردهه های 60 و 50با تخریب جنگلها بیابان زایی شدت گرفت وبه ویژه برای مسیرهای ارتباطی شهرستان بم مشکلاتی را پدید آورد. از سال 1350 با تاسیس اداره جنگل بانی شهرستان بم، تلاشهایی درجهت ممانعت از تولید وحمل ذغال برای کرمان به عمل آمد. دردهه 60 برای بهبود وضعیت طرحهای بیابانزدایی دروسعت بیش از ده هزارهکتار به اجرا درامد . اثرات اجرای طرحهای بیابان زدایی به ویژه درعرصه حفاظت از جاده وآبادیها اهمیت دارد.پس از زلزله به دلیل مشکلات ناشی ازطوفانهای شن تصمیم گرفته شد که یک کمربندسبز دورشهربم وروستاهای اطراف وهمچنین یک جنگل دست کاشت 60 هکتاری درحاشیه شهراحداث گردد.

منابع آب منظقه شامل آبهای سطحی وزیرزمینی هستند ، رود دائمی در این حوزه وجود ندارد ولی سه رودخانه وجود دارد که قسمتی ازبسترشان دارای آب بوده ودرپتانسیل منابع آب ناحیه موثر هستندوعبارتند از : رودخانه بم ،رودخانه فهرج ورودخانه نسا . همچنین دشت بم به واسطه وجودکوهها ی مرتفع و برف گیر در دوطرف دارای منابع آب زیرزمینی غنی است .

شهر بم و تاریخ پیدایش آن
برای پیدایش شهر بم عوامل متعددی در منابع تاریخی ذکر شده است شامل عوامل طبیعی و عوامل انسانی ، ازعوامل طبیعی می توان تنوع ناهمواریها ، دسترسی به آب اسان وحاصلخیزی خاک نام برد وعوامل انسانی شامل مسیرهای ارتباطی برای تجارت ونقش نظامی است . هسته اولیه شهر به استناد داستان هفتواد درشاهنامه وکتاب کارنامک اردشیر بابکان شهری به نام کجاران یا کوزران بیان شده که اکنون محله ای به همین نام در شمال غربی بم وجود دارد که با توجه به مطالعات انجام شده ( توسط حمید نوربخش و محمدمهدی محلاتی ) این مکان را می توان هسته اولیه شهر قلمداد کرد . به دلیل نامعین بودن تاریخ شکل گیری شهربم، بررسی وضعیت وجودی ارگ بم دردورانهای دور با توجه به ساختهای متعددی که درارگ بم وجود دارد ، ضروری به نظر می رسد .
انتساب شهر به بهمن ووجود چاههای قدیمی درارگ بم که ازمشخصات نخستین شهرها وسکونت گاههای دوران هخامنشی است برقراری این شهر رابه این دوران منتسب می کند. همچنین ساختارهای پاراتا اونیسا به عنوان ویژگیهای یک شهر پارتی ساخت این شهر را به دوران اشکانیان نسبت می دهد. روایات تاریخی از وجود4 دروازه درچهارسمت شهریاد می کند ، با توجه به اینکه در اوایل اسلام به دلیل جنگهایی که صورت گرفته امکان توسعه شهروجودنداشته است ،ساخت این 4 دروازه ونظام طراحی شهر به دوران ساسانیان منتسب میشود. به نظر می رسد که آغاز شهر به دوره هخامنشی بر می گردد ودر دوره های بعدی شهر توسعه یافته است .
ارگ بم با مساحت حدود 16 هکتار دارای 5 حصار بوده است با این حصارهاشهر به سه بخش مسکونی ،نظامی وحاکم نشین تقسیم شده است در ابتدای ورودی حصارقلعه ،بازاراصلی ارگ به طول 60 مترتامیدان اصلی شهر امتدادمی یابد که این میدان علاوه بر تجارت ، محل انجام مراسم عزاداری مذهبی بوده است . این بازاراحتمالا در دوره صفویه بنا شده است . ارگ دارای چندین میدان است ، میدانها درارگ بم دارای کارکرد ارتباطی ،ورزشی ،نظامی یا ترکیبی از دو یا چندکارکرد مذکور بودند. ارگ بم به مثابه یک هسته فرهنگی با قدرت جاذبه بالایی عمل کرده وتاثیر خودرا درخارج دیوارهای ارگ ، در طول تاریخ شکل گیری شهر گذاشته است.
با افزایش جمعیت شهر بم وبه وجود آمدن امنیت ،تجارت ومبادله تولیدات کشاورزی ،شهر بم رونق یافت که این امر سبب خارج شدن مردم ازقلعه بم شد. به دنبا ل ترک شهر قدیم ، هسته مرکزی شهر در بیرون ازآن درجایی که وجودامامزاده اسیری و حجره های کنارآن پشتیبان دادوستد مردم است شکل می گیرد وبازار حبیب الله خان در امتداد شرقی امامزاده که تا چند سال پیش وجود داشته هسته اولیه شهر جدید محسوب می شود. هسته های میانی شهر جدید بم که نواحی مرکزی شهر فعلی را تشکیل میدهد کمابیش مشابه سلسله مراتب راهیابی اغلب شهرهای کهن حاشیه کویر- ی است که با دور شدن از مجموعه بازارهای کهن به حاشیه ای شامل اراضی کشاورزی وباغی راه میبرد. در این محدوه ها عنصر اصلی شبکه دسترسی ، کوچه باغها هستند که علاوه بر ایفای نقش معابر شهری درتابعیت از ساختار آبیاری –زراعی شهر از نظرکلی وعرض معابر، یک شبکه متناسب را از مرکز شهر تا محوطه های مسکونی ودرمیان باغها هدایت می کنند که الگوی اصلی شکل گیری نواحی مسکونی نیز به صورت همسایگی میان صورت می گیرد و وازیک مرکز محله ای بارز کمتر تبعیت می کند.
توسعه شهر تا اواخر سال 1335 به گونه ای نا همگن وپراکنده بود به طوریکه رشد نخلستانهای وسیع باعث جداشدن بافت مسکونی از هم گشته وبه شهر بافتی پراکنده داد به طورکلی با فت شهر بم که درطول 200 سال شکل گرفته ،بافتی پراکنده است که فقط دربخش مرکزی بافتی متراکم به وجودامده است . هشت محله به وسیله مسیرهای مشخص وبدون گره به مرکز اصلی شهر متصل می شده است از این رو دسترسی به مرکز شهر بسیار آسان بوده است .
در قرن اخیر تغییرات بسیاری درچهره شهربم رخ داده،احداث خیابان های متعدد به همراه ساختمانهای اداری،آموزشی وعمومی آغاز شد وحاشیه این خیابانها به مرکز اصلی دادوستد شهر مبدل گردید.

امکانات و تسهیلات شهری
گزارش اقتصادی – اجتماعی استان کرمان در سال 1378 نشان می دهد که قبل از زلزله در شهر بم تقریبا 32 هکتار از مساحت معابر آسفالت شده است. بیش از 145 هزارمترمربع مساحت پارکهای عمومی وکودک و875هزار مترمربع پارک جنگلی وجود داردوبیش از 120 هزارمترمربع فضای سبز در حاشیه معابر به چشم می خورد . پس از زلزله این فضای سبز نسبتا گسترده همراه با باغات مشجر شهر چهره بم را علیرغم تخریب گسترده زیبا وقابل سکونت جلوه می داد.
در این گزارش همچنین اظهار می شود که در سطح شهر 2 ایستگاه آتش نشانی و جود داشته است . این ایستگاهها درجریان زلزله تخریب شدند . تسهیلات دیگری که درسطح شهر وجود داشته است دو میدان تره بار به وسعت 30000مترمربع و تعدادی اتوبوس ، مینی بوس و تاکسی که کارحمل ونقل شهری را انجام می دادند. طول همه مسیلها ورودخانه های داخل شهر رها شده است که پس اززلزله طرحهایی برای اصلاح آن در دست تهیه می باشد. همچنین ذکر می شود که هرروزه تقریبا 100 تن زباله به صورت مکانیزه جمع اوری می شده است
پس از زلزله ،جمع آوری زباله همواره یکی ازمعضلات شهری بوده است . درعین حال گروههای زیست محیطی درسطح کشور بارها ابراز علاقه کرده اند که درجهت طرحهای بازیافت زباله امکانات تخصصی خود را دراختیارشهرداری بم قراردهند. داده های حاصله ازپیمایش انجام شده برای ستاد شهر سالم نشان می دهد که تقریبا 86 درصد خانوارها از جمع آوری بهداشتی زباله راضی هستند وبه طورمتوسط زباله 51 درصد خانوارها هفته ای دو تا سه بار جمع آوری میشود.خانوارها همچنین دلایل انباشت زباله را درشهر نیامدن ماموران شهرداری ،با تاخیر آمدن آنها وفقدان کیسه وسطلهای زباله می دانند.

جدول شماره 1
جدول شماره2
جدول شماره3


جمعیت
در فاصله سالهای 1355 تا 1375 جمعیت شهرستان بم تقریبا دوبرابر شده است وشهر بم بیش از دو برابر افزایش جمعیت داشته
است . شهر بم د ر مرکز شهرستان به عنوان یک شهر مهاجرپذیر در طی دو دهه گذشته عمل کرده است

آخرین امارها درسال 1382 حکایت ازآن دارد که جمعیت مناطق آسیب دیده مجموعا 130000نفر ( 90 هزار نفر شهربم ، 15 هزارنفر بروات و 25 هزارنفر در روستاها ی اطراف) زندگی می کرده است.
بر طبق آمار اولیه تعداد کشته شدگان45 هزارنفر اعلام شد سپس این آمار به 27000نفر تقلیل یافت ،مسئولان ثبت احوال تاکنون 33 هزار شناسنامه را باطل نموده اند. مشکل دست یابی به اطلاعات بعد از فاجعه به شدت مشهود بود و آمار واطلاعات گذشته به طور مناسبی قابل استناد نبودند . اولا چون این امارها ،غالبا برا ی کل شهرستان بم داده شده است ودوم آنکه سرشماری 8 سال قبل از زلزله انجام شده بود ومقایسه بسیارمشکل بود.

مسکن

شواهد جمع شده توسط متخصصان پس از زلزله نشان می دهد که علاوه برمصالح نامناسب ،بسیاری از استانداردهای ساخت وساز درساختمانهای با مصالح مدرن وتازه ساز نیز رعایت نشده بود. بعداز زلزله( نودو یک ممیز سه درصد) ساختمانهای بم به شدت تخریب و3/8 درصد آسیب دیده اند وفقط 3/4 درصد قابل استفاده هستند . (هفتادوشش) درصد کل ساختمانهای تخریب شده در شهربم،6/11 درصد در بروات و 8/11 درصد در روستاهای اطراف قراردارند.
اطلاعات حاصل از پیمایش فوق نشان می دهد که63 درصد خانوارها اعلام کرده اند که واحد مسکونی شان 100 درصد تخریب شده است .
بعد از استقرار موقت آسیب دیدگان در چادرها ساخت خانه های موقت آغاز گردید ،با توجه به اینکه 5/70 درصد مردم بم خانه مسکونی متعلق به خود داشتند و فقط 1/13 درصد اجاره نشین بوده و 5/16 درصد درمنزل پدری خود زندگی می کردند اغلب تمایل به استقرار درمحل سکونت خود داشتند
.
جدول شماره 4
جدول شماره 5


بنابراین مجموعا ده هزارواحد مسکونی موقت در اردوگاهها ساخته شد ،داوطلبان اندکی برای سکونت دراردوگاه وجود داشت وبه اعتقاد بسیاری این اردوگاهها محل استقرار غیر بومیان شدند. خانه های موقت توسط بنیاد مسکن ، وزارت دفاع ،برخی شرکتهای داخلی ،دولت ترکیه وسازمانهای غیردولتی خارجی مانند امداد اسلامی ساخته شد.بر اساس پیمایش حاضر 121 خانوار در اردوگاه زندگی می کنند.
پیمایش حاضر نشان می دهد پس از گذشت تقریبا 13 ماه پس از زلزله تقریبا ده درصد خانوارها هنوز درچادر زندگی می کنند
جدول شماره 6

درمناطق روستایی ساخت خانه های دائم به سرعت آغاز شد . این خانه های دائمی توسط بنیادمسکن ،کمیته امداد امام خمینی ( ره ) وتوسط سازمانهای غیر دولتی خارجی ساخته می شود

تسهیلات بهداشتی درمانی

قبل از زلزله بیش از 96 درصد جمعیت شهر بم و 90 درصد مناطق روستایی اسیب دیده ازشبکه ابرسانی بهداشتی برخوردار بودند. براساس آماردولتی پس از زلزله 80 درصد سیستم آب وفاضلاب تخریب شد.سیستم آب رسانی به طور موقت تعمیر شده است . در طی سال گذشته،دولت وتعداد زیادی از سازمانهای غیر دولتی بین المللی در نصب منابع آب قابل شرب ، ساخت حمام وسرویس های بهداشتی همکاری کرده اند این فعالیت زیر نظر مناطق ستادی هماهنگی گردید داده های حاصل از پیمایش انجام شده برای ستاد شهر سالم نشان می دهد که به طور متوسط خانوارهای مورد مصاحبه با 86. ساعت قطع آب درشبانه روز گذشته مواجه بوده اند

جدول شماره 7
جدول شماره 8
جدول شماره 9

نتایج نشان میدهد که 12.6 درصد خانوار ها فاقد توالت بهداشتی و20.6 درصد خانوارفاقد حمام خصوصی هستند.

قبل اززلزله درنواحی اسیب دیده از زلزله امکاناتدرمانی –بهداشتی وجود داشته است: بیمارستان عمومی امام خمینی ،بیمارستان خصوصی دکتر افلاطونیان ، زایشگاه، کلینیک عمومی و 19 مرکز وخانه بهداشت و هفتاد و پنج مطب خصوصی .
علاوه بر تخریب کامل تاسیسات ،تقریبا دوهزارپزشک ،پرستار و کادردرمانی زندگی خود را از دست دادندو یک ممیز سه کارکنان خانه های بهداشت در این حادثه کشته شدند. درطی سال گذشته نیروهای بین المللی با هماهنگی وزارت بهداشت سعی کردند برخی امکانات را جایگزین کنند . یک بیمارستان توسط صلیب سرخ برپاشد . اما امکانات تخصصی به شدت ناچیز بوده است . وضعیت بهداشتی درسال گذشته خوب گزارش شد . تقریبا 500 رابط بهداشتی توسط سازمانهای مختلف خارجی وداخلی برای نظارت بر وضعیت بهداشت شهر وجلوگیری ازگسترش بیماریها اموزش دیدندو امکانات بهداشتی دربین خانوارها توزیع گردید. همچنین 147 خانوار از204 خانوار دارای کودک زیر 5 سال سال گذشته به طورمنظم به مرکز ویاخانه های بهداشت مراجعه کرده اند

جدول شماره 10


آموزش
بر طبق آمارهای رسمی ، سرشماری سال 1375 ، 72 درصد زنان شهرستان بم و 78 درصد مردان شهرستان بم باسواد هستند . این آمارها درسطح شهر بم به 80 درصد می رسد . داده های حاصل از پیمایش نشان میدهد که به طورمتوسط 60 در صد افراد 19 سال وبالاتر خانوار باسواد می باشند . از 622 خانواده ای که به سوال( تعدادزنان دیپلم وبالاتر پاسخ داده اند) 254 خانواده داری زن با مدرک دیپلم وبا لاترنبوده اند وبه طورمتوسط 56 درصد خانوار دارای زنان دیپلم وبالاتر بوده اند. 330 خانواده کلیه زنان باسوادشان دارای مدرک دیپلم وبالاتربوده اند.
مشکل آمارهای رسمی این است که مفهوم سواد از خواندن ونوشتن تا مراحل بالاتر را دربر می گیرد واز مهمتر کلیه افراد درسن تحصبل را( کودکان بالاتر ازشش سال ) هم به زمره باسوادان اضافه می کند . درنتیجه تصور درستی از سواد درمورد بزرگسالان نشان نمی دهد
آمارنامه استان کرمان سال 1381 نشان می دهد که 66811 نفردرشهرستان بم ( 34228 پسر و32582 دختر) در مراکز ابتدایی ، راهنمایی ومتوسطه تحصیل می کردند. حادثه زلزله موجب شد که 18 مدرسه دربم وروستاها تخریب شود و880 معلم و10000 دانش اموز از 34000 دانش آموز ساکن مناطق آسیب دیده کشته شوند. در طی سال گذشته تقریبا همه دانش آموزان برجای مانده از حادثه زلزله ثبت نام کردند . هرچند فعالیت های آموزشی به دلیل فشارهای روانی ، کمبود امکانات عملا به سختی انجام می گرفت .

ساختارهای اقتصادی

بر اساس سرشماری عمومی سا ل 1375 گروههای عمده فعالیت برحسب جمعیت شاغلین درشهر بم به ترتیب آموزش ، اداره عمومی ،دفاع وتامین اجتماعی ، تجارت ( شامل عمده فروشی، خرده فروشی ،تعمیر وسایل نقلیه خانگی وشخصی و...) ساختمان وکشاورزی می باشند
Click here

بر اساس همین سرشماری تقریبا 15 درصد جمعیت شهری و13 درصد جمعیت کل شهرستان بیکارهستند.
نتایج حاصل از پیمایش انجام شده برای ستاد شهر سالم نشان میدهد که 469 خانوار هیچ عضو درجستجوی کاری را نداشته اند وبه طور متوسط 20 درصد اعضای هر خانوار درجستجوی کارهستند یعنی حداقل یک عضو از هر خانواده 5 نفری بیکار بوده ودرجستجوی کار می باشد.و 94 خانوار یعنی 9.4 درصدخانوارها کلیه اعضا 15تا 60 ساله آنها بیکار می باشد . 200خانوار از خانوارهای دارای عضو درجستجوی کار (530 خانوار) هیچ عضو زن درجستجوی کاری را درخانواده نداشته اند . و 139 خانوار تمام اعضای درجستجو ی کارشان زن بوده اند . نسبت زنان درجستجوی کار به کل بیکاران نشان می دهد که 43 درصد افراد بیکار در جستجوی کار زن می باشند.

کشاورزی
بر طبق آمار سازمان کشاورزی تقریبا 70 درصد مردمانی که دربم وروستاهای اطراف زندگی می کنند به طورمستقیم ویا غیرمستقیم با کشاورزی در ارتباط هستند ودر بروات این میزان به 90 درصد می رسد . مهمترین تولید کشاورزی شهرستان بم خرما می باشد . درکل شهرستان 19200 هکتار سطح زیر کشت وتقریبا 120000 تن خرما تولید می شود و بم از مهمترین تولید کننده های خرمای کشور به شمار می رود. گفته می شود که درشهر بم 8000 هکتار باغ خرما و2000هکتار درخت خرما در منازل شخصی وجود دارد . به نظر می رسد درختان خرما علاوه بر منبع اقتصادی، پس از زلزله سمبل شهر وپایداری آن نیز شناخته شده اند.
درحادثه زلزله تقریبا 12 درصد کشاورزان بم کشته شده اندوبه ویژه درزمینه نیروی کار ماهر درکشاورزی کمبود به وجود آمد . هرچند نگهداری خرما مهارت های خاصی را می طلبد قبل از زلزله در زمینه نیروی کار ماهر مشکلی وجود نداشت ،بنا بر این مردمان بم تمایلی به استفاده از نیروی کار غیر بمی برای نگهداری درختانشان نداشتند. پس از زلزله با کشته شدن تعداد زیادی از آنها وکاهش نیروی کارماهر دستمزدها افزایش یافت و از کارگران مناطق نرماشیر و جیرفت استفاده شد.
اطلاعات حاصل ازپیمایش انجام شده برای ستا د شهرسالم نشان می دهد که منابع درآمد 155 خانوار از طریق کشاورزی است .67 خانوار تنها منبع درآمد انها کشاورزی می باشد در بقیه خانوارها کشاورزی یکی از منابع امرار معاش به شمار می رود
.
جدول شماره 1-12

برداشت سال گذشته دارای اهمیت فوق العاده ای درجهت بازسازی حیات اقتصادی شهر بم بود و خوشبختانه این برداشت مناسب توصیف می شود. خرما در سال گذشته برداشت ،بسته بندی و با قیمت 600-700 تومان هرکیلو به فروش رسید .
قشربندی اجتماعی – اقتصادی در بم از گذشته دور به شدت تحت تاثیر قشر بندی بخش کشاورزی بوده است . درگذشته مالکان یعنی صاحبان باغها مهمترین گروه اجتماعی را تشکیل می دادندو کشاورزان سهم بر را دراستخدام داشتند . امروز این گروه معمولا دهقانان مستقلی هستند که به عنوان تولید کنندگان خرد عمل می کنند. برخی مالکان قدیم وفرزندانشان پایه های کشاورزی متکی برسرمایه دار ی را تشکیل داده اند .فرایند تولید با استفاده از نیروی کار مزدی به انجام می رسد . نیروی کارموقت در امر هرس باغها وآبیاری وبرداشت استفاده می شود برای هرده هکتار یک کارگرمزد بگیر دائمی وجود دارد که از مزایای تامین اجتماعی برخوردار است . این گروه می کوشند تا حدامکان از ابزارهای مکانیکی استفاده کنند. برخی نیز دارای سرد خانه خصوصی هستند.
گروه دیگر دهقانانی هستند که بین 50 تا 200 درخت خرما را درتملک دارند درمیان دهقانان تولید به صورت خانوادگی سازمان می یابد . زنان درجمع آوری خرما ،بسته بندی فعالیت دارند. مردان کار آبیاری گرده افشانی ،خوشه بری وخرما تکانی را انجام میدهند. بچه ها نیز به جمع آوری خرماکمک می کنند. برای افزایش درآمد برخی اعضا خانواربرای کارمزدی به باغات دیگر می روند که البته این کاردرمیان دهقانان دارای آب بالای 5 ساعت دیده نمی شود.
درحالیکه کشاورزی منبع اصلی درآمد به شمارمی رود ،خانوارهای کشاورز معمولا ازدامداری به عنوان یک منبع درامد تکمیلی استفاده می کنند. قبل اززلزله 7000 گاو وگوساله از نژاد جرسی در بم ومناطق آسیب دیده وجود داشته است در مورد تولید روزانه شیر در مناطق آسیب دیده اطلاع دقیقی به دست نیامد اما درکل شهرستان تقریبا 100تن شیر تولید می شده است . شیر این گاو ها در ایستگاههای شیر توسط کارخانه شیرپاستوریزه خریداری می شود.برای مثال گفته می شود که در روستای پشت رودقبل از زلزله4 تن شیر تولید می شده است واین میزان پس از زلزله به 500 کیلو گرم رسیده است .
در بم وروستاهای اطراف بیشتر خانوارها 3-4 گاو و 10-20 گوسفند وتعدادی مرغ نگهداری می کردندکه برای بیشتر آنها دامداری ومرغداری به عنوان یک منبع درآمد اضافی درکنار سایر فعالیتها بوده است . دربرخی مناطق روستایی تقریبا 3/1 درآمد از نگهداری دام حاصل می شود.

جدول شماره 2-12


همانطور که در جدول بالا مشاهده می شود در 30 درصد خانوارها زنان به فعالیت های درآمدزا قبل از زلزله مشغول بوده اند که بیش از نیمی ازآنان در فعالیتهای کشاورزی ( دام ، باغ ومرغداری ) کارمی کردند

جدول شماره 13

جدول بالا نیز نشان می دهد که 22.5 درصد خانوارها دارای درخت خرما می باشند وبیش از نیمی ازآنها کمتر از 50 درخت دارند وتنها 4.1 درصد خانوارها بیش از 100 درخت خرما را تحت تملک دارند
جدول شماره 14

داده های حاصل ازپیمایش همچنین نشان می دهد که927 خانوار دارای بز نبوده اند . 68 خانوار کمتر از بیست بز داشته اند . واز 45 خانواردارای گوسفند 33 خانوار کمتر از 10 گوسفند داشته اند.
برای حمایت از این منبع درآمدی ، برخی سازمانهای غیر دولتی تلاشهایی انجام داده اند . برای مثال سازمان (ای اف سی) تقریبا 2400 بز درمیان خانواده های به شدت آسیب پذیر به ویژه زنان سرپرست خانوار توزیع نمود و سازمان امداد بین الملل ( ایرانیا ن مهاجر درآمریکا) یک تعاونی اعتباری برای زنان تشکیل دادندکه مهمترین هدف آن تامین سرمایه برای خرید گاو است و تاکنون تقریبا 60 گاو وگوساله با این اعتبار خرد خریداری شده است .
سیستم آبیاری
کشاورزی بم برای آبیاری نیازمند سیستم آبیاری قنات است وگفته می شودکه قنا تهای بم ازقدیمی ترین قناتهای ایران به شمار می روندو اخیرا مجموعه ارگ به همراه منظر فرهنگی و اکولوژیکی آن ازجمله قناتها به عنوان میراث جهانی درخطر از طرف یونسکو به ثبت رسید . قنات علاوه بر یک مسئله مهم تاریخی فرهنگی ،به لحاظ ساخت ونگهداری یک موضوع پیچیده تکنیکی – اجتماعی است ،بنابراین پس از حادثه زلزله به عنوان مسئله شماره یک کشاورزی بم قلمداد گردید.
برطبق آمار فائو ،طول متوسط قنات های بم 8-10 کیلومتر وحداکثر 30 کیلومتر ومتوسط دبی آب 80 تا صد لیتر در ثانیه است وبیش از60 قنات درشهربم وجود دارد. برخی قناتها درمالکیت بیش از 100 خانوارهستند. واحدمالکیت آب بر اساس زمان است وقیمت آب قنات به عوامل مختلفی بستگی دارد.برای تعمیر قناتها ،علاوه برسازمان کشاورزی سازمانهای غیر دولتی خارجی مانند صلیب سرخ فرانسه و(ای اف سی)(ورد ویزن )(یو ان دی پی )همکاری نمودند . همانطور که گفته شد مسئله قنات علاوه بر یک مسئله تکنیکی یک مسئله اجتماعی نیزهست ،بنا براین در ابتدای کار به دلیل حذف مالکان از تعمیر وبازسازی قنات مشکلاتی پیش آمد .علاوه برآن به دلیل ساخت اردوگاهها برروی مظهرقنات ها همچنان مسئله زیست محیطی دامنه داری دربم وجود دارد که بایستی به طوراساسی مورد توجه قرارگیرد. با توجه به اینکه بسیاری از اردوگاهها فاقد سیستم فاضلاب بهداشتی هستند.
علاوه بر قنات تقریبا 60 چاه در بم و اطراف آن وجود دارد بیشتر این چاههادارای موتورپمپ های الکتریکی هستند . مدیریت موتورپمپ ها هم مانند قنات ها توسط بهره برداران آب صورت
می گیرد . درحقیقت تنها سازمان های واقعی محلی که ابتکار عمل درآن به دست اعضا محلی است سازمان نگهداری وبهره برداری از قنات وچاهها ی آب است که متاسفانه درجریان بازسازی این منابع آبی کمترین توجه به این سازوکاراجتماعی مثبت صورت گرفت .

سایر و منابع درآمدی

در حالی که کشاورزی به عنوان یکی ازمهمترین منابع درامدی در شهربم به شمار می رود . بخش تجارت نیز یکی از فعال ترین بخشهای اقتصادی شهر بوده است . در گذشته های دور این شهر به عنوان یکی از فعالترین گذرگاههای تجاری اهمیت داشته است ودرطی سالهای اخیر به عنوان یک مرکز تجاری درسطح شهرستان عمل می کرده است ،پس از زلزله همواره این نگرانی وجود داشته است که بم مرکزیت خودرا از دست بدهد. بر طبق آمار اتاق بازرگانی کرمان 12000 نفردربازار بم فعالیت می کردند که4200 فعالیت کوچک مقیاس را در واحدهای فعال اقتصادی هم در بازار قدیم وهم درمراکز جدید انجام می دادند. 70 درصد این واحدها برای خدمات وتوزیع کالا مورد استفاده قرار میگرفتند. و30 برای تولید فعالیت می کردند.
پس از زلزله کل بازار قدیم وبسیاری از ساختمانها تجاری جدید تخریب شدند. تعدادی کانتینر به عنوان مغازه و انبار به اصناف بم تحویل گردید و هم اکنون در محل بازارقدیم وخیابانهای حاشیه آن فعالیت های اقتصادی آغاز شده است . اما تاکنون اقدامی برای ساخت بازارصورت نگرفته است وبا توجه به اینکه بازار یک میراث فرهنگی واثرثبت شده به شمارمی رودبایستی از طریق میراث فرهنگی مراحل طراحی واجرای آن پیش رود.

صنعت
سهم ناچیزی در اقتصاد بم دارد وتقریبا بخش صنعتی ومدرن شهر در منطقه ویژه اقصادی ( ارگ جدید) متمرکز است . وبه حصوص درزمینه مونتاژخودرو فعالیت می کند ودر سالهای کوتاهی که ازعمر آن می گذرد رونق ورکودهایی را تجربه کرده است . وبه دلیل عدم تخریب در زلزله به محل اصلی حضور سازمانهای خارجی وگردهمایی های دولتی تبدیل شده است .
با وجود تولید انبوه خرما هیچ گونه صنایع تبدیلی برای این محصول وجود ندارد و به جز سردخانه ها ومکانهای بسته بندی خرما درحاشیه تولید خرما فعالیت دیگری به چشم نمی خورد. قبل اززلزله 110 سردخانه در بم بوده است که ظرفیت بیشتر آنها کمتر از 1000 تن است وتقریبا 41 سردخانه بالای 500 تن وجود داشته است ومجموع ظرفیت آنها 8000 تن می باشد . دو کارخانه بسته بندی 20 درصد نیاز بم را برآورده می کند. زلزله 88 سردخانه از 110 سردخانه راتخریب کرد اما سرعت تخریب سردخانه ها ازهربنای دیگری در شهر بالاتر بوده است به طوریکه در سال 1383 وبا برداشت خرما به نظرمشکل جدی به چشم نمی خورد.

توریسم
مدیریت استان کرمان بخش اعظم سرمایه گذاری رابرروی توریسم باتوجه به ارگ بم انجام داده بود وبا زلزله این مهمترین اثر تاریخی که بیشترین بازدید کنندگان خارجی را درطول 30 سال اخیر،درکل استان به خود اختصاص می داد تخریب شد.آخرین آمارها حاکی از آن است که درسالهای

سال 1382 نیز اعلام شده است که تقریبا بین 100تا 110 هزار بازدید کننده از ارگ دیدار کرده اند که بیش از 10 هزارنفرآنها خارجی بوده اند. به نظر می آید بسیاری تمایل داشته اند که ارگ را پس از تخریب هم مشاهده کنند.
سایر تسهیلات توریستی شهرآسیب جدی ندیده اند وهتل های اصلی شهر فعال هستند . ازآنجاییکه مرکزیت توریستی بم به واسطه سوابق تاریخی وفرهنگی آن بوده است برای اولین بار میرا ث فرهنگی درسه سطح پژوهش ،حفاظت وبازسازی برای بازسازی بم وارد شده است
اقدامات میراث فرهنگی عبارتند از: ساماندهی محوطه ارگ بم وایجاد امکان بازدیدو اجرای طرحهای مطالعاتی وپروژه های حفاظتی ، درمقیاس شهر ومنطقه شهری ،این فعالیت در قالب شناسایی آثارتاریخی پراکنده درشهر واطراف آن وتعیین حریم ( سند 64 اثر) انجام شده است که درضوابط طرحهای شهر وبازسازی تاثیرگذاربوده است. بازسازی آثار تاریخی ،علاوه بر ارگ وبناهای باستانی درمرحله اول بازسازی بازار شهر بم به منظور تجدید حیات اقتصادی وفرهنگی شهر دراولویت قرار گرفته است .

منابع
- گزارش اقتصادی – اجتماعی استان کرمان، 1379، سازمان مدیریت وبرنامه ریزی استان کرمان
- سالنامه آماری استان کرمان ، 1382 ،سازمان مدیریت وبرنامه ریزی استان کرمان
- سرشماری عمومی نفوس ومسکن شهرستان بم سالهای 1355، 1365 و1375 ، مرکز آمار ایران
- سیمای اقتصادی – اجتماعی فرهنگی منطقه بم ، 1382، معاونت اقتصادی وبرنامه ریزی ، سازمان مدیریت وبرنامه ریزی،
- گزارش طرح ارزیابی سی ساله بیابان زدایی در استان کرمان ( اجتماعی واقتصادی ) ، دانشگاه تهران ،مرکز تحقیقات مناطق کویری وبیابانی ایران ، بهار 1377،تهیه کنندگان : دکتر علی مهرابی ، سیامک زند رضوی و رویا اخلاص پور
- گزیده ای از مقدمه گزارش آثار حریم تاریخی شهر بم ( سند 64 اثر) ،1383، سازمان میراث فرهنگی وگردشگری ، مهندسین مشاور ستاوند ساز.

ACF, Food Security Assessment, Bam, Iran (April / May 2004), Estelle Raynaud, unpublished paper

رویا اخلاص پور
فروردین 1384

0 Comments:

Post a Comment

<< Home